Türkiye’de yeni trend: Sanal santral ihaleleri

Bir İlk!

18 Nisan 2016 tarihinde Türkiye’de bir ilk gerçekleşti. Akenerji, 904 MW kurulu güce sahip Erzin Doğal Gaz Kombine Çevrim Santrali’ni 20 MW ile 40 MW kapasitesini sanat santral ihalesi yöntemi ile tedarik şirketlerinin kullanımına açtı. Yapılan ihale sonucunda 2016’nın üçüncü çeyreği için 40 MW kullanım hakkını Vitus Commodities Enerji Sanayi ve Ticaret ve Anonim Şirketi ve dördüncü çeyreği için 20 MW kullanım hakkını Enerji Elektrik Enerjisi Toptan Satış Anonim Şirketi kazandı.

Sanal Santral İhalesi Nedir?

akenerji-erzin-doğalgaz-santrali-2498323-1068x549Sanal santral ihalesi*, alıcının üreticiden ürettiği elektriği, en fazla önceden belirlenen kapasite miktarı kadar olacak şekilde ve önceden belirlenmiş birim başı fiyattan satın alma hakkı tanıyan ihale sistemidir. Burada elektrik peak-load ya da base-load olarak bölünebilir ürünler şeklinde ihale edilebilmekte ve tahsis süreleri de değişiklik gösterebilmektedir. Uygulamada genellikle, bu süreler üç ay ve kırk sekiz ay arasında değişmektedir.

Santralin fiziksel olarak elden çıkarılması yerine, sanal olarak yani kapasite tahsisi yöntemi ile elden çıkarılması söz konusudur. Böylelikle ana üretici firma hala santralin kontrolü ve yönetimini elinde tutar. Bunun karşılığında ise ihalede kazanan taraf kapasiteyi kullanma hakkına sahip olur fakat bu bir kullanma yükümlülüğü oluşturmaz. Genellikle, sanal santral ihalesi belli periyodlar ile ve şeffaf bir şekilde uygulanmaktadır fakat farklı türleri de mevcuttur.

Kısa Tarihçesi

Sanal santral ihalesi yöntemini resmi olarak dünyada ilk ve en uzun süre ile uygulayan Électricité de France (EDF) olmuştur. 2001 yılında EDF’nin bu sistemi uygulamasından önce ise, 2000 yılında Batı Kanada’da bulunan Alberta’da tam olarak sanal santral ihalesi şeklinde gerçekleştirilmese de benzer özelliklere sahip bir uygulama gerçekleştirilmiş.

İlk olarak bu sistemin EDF tarafından uygulanmasının sebebi ise AB Komisyonu’nun 2002/164/EC sayılı ve 7 Şubat 2001 tarihli kararına dayanıyor. Komisyon, Energie Baden-Württemberg (EnBW) üzerinde EDF ve Zweckverband Oberschwäbische Elektrizitätswerke (OEW) tarafından kontrol kurulmasına ilişkin devralma işlemini, verilen taahhütler doğrultusunda şartlı olarak onaylamış. Verilen taahhütlerden biri de EDF’nin o zaman Fransa’da bulunan 5400 MW üretim kapasitesinin sanal santral ihalesi yöntemi ile ihaleye katılacak olan üreticilere, tedarikçilere, elektrik ticareti ile uğraşanlara veya piyasaya girme niyetinde olanlara satılmasıydı.

EDF 2001 yılında Fransa’da elektrik üretim pazarında hakim durumda ve aynı zamanda dünyanın en büyük nükleer enerji üreticisi iken EnBW ise Almanya’da dördüncü en büyük elektrik üretim şirketi idi. EDF için fiziksel elden çıkarma yerine sanal santral ihalesi sisteminin uygulanmasının nedeni ise tamamen EDF’nin nükleer santrallerin emniyet ve güvenliği konusundaki geçmiş performansından ve EDF’nin başarılı yönetimi sayesinde ölçek ekonomisinin faydalarından toplumun yararlanmasından kaynaklanmaktaydı. Dolayısı ile ilk başta bu sistemin uygulanması temelde üç nedene dayanıyordu. Bunlar, piyasaya yeni girişlerin olabileceğinden emin olmak, toptan satış piyasasının gelişimini teşvik etmek ve piyasayı daha likit hale getirmek ve son olarak spot elektrik piyasasında pazar gücünün etkisini azaltmak. Böylelikle de elektrik piyasasında rekabet ve liberalleşme desteklenmiş olacaktı. Öyle ki, söz konusu sanal santral uygulamasına başlandıktan sonraki üçüncü yılın sonunda Fransa Avrupa’daki toptan satış piyasasında en aktif üçüncü pazar unvanını kazandı. EDF 2011 yılında taahhütlerden muafiyetini alana kadar 42 ihale düzenledi.

EDF’nin ardından bu sistem özellikle Avrupa’da hızla yayılmış. Her birinin kendine has özellikleri bulunmakla birlikte, diğer uygulamalar şu şekilde:

Belçika’nın en büyük elektrik üreticisi olan Electrabel’in bağlı ortaklığı olan Electrabel Customer Solutions N.V./S.A.’nın bazı dağıtım şirketlerinin görevli omv_samsun_daki_santrali_satabilir_h602862_01352tedarik şirketi (“default supplier”) olmasına ilişkin işlem Belçika Rekabet Otoritesi’nin önüne gelmiş. Belçika Rekabet Otoristesi verdiği kararında 1200 MW’lık üretim kapasitesinin sanal santral ihalesi yöntemi ile tahsis edilmesi karşılığında izin vermiş ve bu doğrultuda da 2004 yılından 2008 yılına kadar bu sistem uygulanmış.

Yine Hollanda’da Nuon, Reliant Energy Europe’un varlıklarını almak istemiş ve söz konusu işlem Hollanda Rekabet Otoritesi’nin önüne gelmiş ve işleme izin verilmesi karşılığında 900 MW kapasitesinin sanal santral ihalesi yöntemi ile 5 yıl süre ile tahsis edilmesine karar verilmiş.

Bir diğer örnek ise İspanya’dan. İspanya Devleti 2005 yılında bir Beyaz Kitap yayınlıyor ve burada iki elektrik üreticisi olan Iberdola ve Endesa’nın birlikte %80 pazar payına sahip olduğunu ve piyasada rekabeti artırmak için sanal santral ihalesi yöntemine başvurulması gerektiğini belirtilmiş ve ardından da 2007 yılında Iberdola ve Endesa tarafından ortak bir ihale gerçekleştirilmiş.

Ayrıca Almanya’da RWE ve E.ON’un gönüllü olarak yaptığı ihaleler, Portekiz’de REN ve EDP’nin ortak ihalesi, Birleşik Devletler’de de benzer bir şekilde Teksas Kapasite İhaleleri yapılmıştır.

Türkiye’de ise şuan için bilinen örnekleri Akenerji ve OMV’dir. OMV de “Samsun’da bulunan 890 MW gücündeki doğal gaz kombine çevrim santralinin desteğiyle piyasa katılımcılarına ve toptancılara maksimum esnekliği sağlayan uzun vadeli çağrı opsiyonu içeren Sanal Elektrik Santral ürünleri sunmaktadır.”

Akenerji sanal santral ihalesinin ardından yapılan açıklamada, paydaşlara belirlenen dönemler boyunca santral kurulum maliyetleri, arızalar, bakımlar ve krizlerden etkilenmeden üretim kapasitesini kullanım hakkı tanınmasını, son teknoloji santralin verimlilik ve esnekliğinin kiralanmasını, kullanım hakkı sahibi firmanın bir gün öncesinden bildirimde bulunarak elektrik üretimini gerçekleştirme imkanını, tahsis edilen kapasitenin tedarik dönemi boyunca her saat kullanılabilir olması ve böylece olası bir gaz krizinde santral kesintiye uğrasa bile tahsis edilen sanal kapasitenin kesintisiz kullanılabilmesini, enerji sektörüne girmek isteyen ama yatırım maliyetlerini göze alamayan paydaşlar için bir fırsat olmasını bu yöntemin faydaları olarak sıralamıştı.

OMV de sanal santral ihalesi yönteminin piyasa katılımcılarına ve toptancılara maksimum esnekliği ve katılımcılara ihtiyaçları doğrultusunda diledikleri miktardaki elektriği talep imkânını sağladığını belirtmiş.

Literatürde sanal santral ihalesi sisteminin avantajları ve dezavantajları tartışılmakta, üzerine yazılmış görüşler bulunmakta. Her ne kadar bu sistemin ilk uygulamaları rekabet otoritelerinin verdiği kararlar doğrultusunda gerçekleşmiş olsa da, bugün Türkiye’de gönüllü olarak uygulanıyor ve iki taraflı fayda esasına dayanıyor. Nitekim, ilerleyen zamanlarda olası birleşme ve devralmalarda, özelleştirmelerde, hakim durumun kötüye kullanılmasına ilişkin analizlerde bu tür uygulamaların karşımıza çıkabileceğini de dikkate almak gerekecektir.

* Virtual Power Plant (VPP) Auctions

Yararlanılan Kaynaklar:

  1. Akenerji Press Rlease, (Available at: http://www.akenerji.com.tr/Dosya/Dokuman/SanalSantral%C4%B0halesi.pdf )
  2. Virtual Capacity and Competition, Schultz, C., revised July 2009
  3. Virtual Power Plant Auctions, Lawrence M. Ausubel and Peter Cramton, Utilities Policy 18(4), 201-208, December 2010.
  4. Electricity Auctions: An Overview of Efficient Practices, Maurer, L. and Barroso, L., World Bank Study, 2011.
  5. VPP Evaluation From a Small Player’s Perspective, Dong Energy As An Example, Su, M., 2014.
  6. OMV Enerji Ticaret A.Ş.
  7. http://www.omv.com.tr/portal/01/tr/omv_tr/OMV_Trkiyede/about-omv/omv-enerji-ticaret-as
Reklamlar