Akaryakıtta yine bir tavan fiyat

Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu (EPDK), akaryakıttaki yüksek fiyatlar nedeniyle tekrar tavan fiyat uygulamasına geçme kararı aldı. Daha önce 2009 yılında da benzer bir karar alan EPDK,  benzin ve motorin fiyatlarının iki ay boyunca aşmaması gereken sınırları belirledi. Medyada doğal olarak yalnızca bir indirim haberi olarak yer alan bu gelişmeyi daha kapsamlı bir ekonomik perspektiften yorumlamak ise, tıpkı geçtiğimiz aylarda uçak biletleri konusunda yaptığımız gibi, yine Pazarlardan Haberlere düşüyor. Ancak ne yazık ki bu kararın piyasanın işleyişi açısından herhangi bir olumlu bir etkisinin olacağını söylemek güç.

Türkiye’de akaryakıt fiyatlarının aşırı derecede yüksek olmasının ilk sebebi, elbette vergiler. Öyle ki, akaryakıt rafineri çıkış fiyatının yaklaşık yarısı ÖTV’den oluşuyor; bu da, tüketicinin akaryakıta ödediği fiyatın yaklaşık %40’ının vergi olması anlamına geliyor. Dünyadaki en pahalı benzin fiyatlarına sahip ülkeler arasında Türkiye’nin olmasının sebebi ise, enerji bağımlılığı, döviz kurundaki artışlar ve piyasada fiyat rekabetine engel olan önemli yapısal sorunlar.

Bu sorunlardan ilki, petrolün işlenmesi aşamasında yer alan TÜPRAŞ olarak görülebilir. Özelleştirilirken piyasadaki etkinliği sağlayacak bir yapının kurulmasının amaçlanmamış olması sebebiyle, TÜPRAŞ’ın rafinerileri hala tek bir iktisadi bütünlüğe ait. Dolayısıyla akaryakıt üretiminde etkinlik sağlayıp fiyatları aşağıya çekecek bir rekabetten söz etmek mümkün değil.

250px--New_ceiling_price_lists_are_here-_-_NARA_-_515063Dağıtım kanalında ise birçok oyuncu olmasına rağmen önemli bir yoğunlaşma söz konusu. Piyasanın büyük bir bölümü Shell, Opet ve BP gibi büyük şirketlerden oluşuyor. Bu gibi oligopolistik (az oyunculu) piyasalarda bekleneceği gibi, dağıtım şirketlerinin fiyatlama stratejileri, aralarında fiyat rekabetine girmekten çok TÜPRAŞ’ın rafine çıkış fiyatları üzerinden belli bir kar oranı sağlamaya yönelebiliyor. Ayrıca bayilerin (benzin istasyonları) uzun bir süre boyunca sadece tek bir dağıtıcıyla çalışmak durumunda olması (EPDK regülasyonunun yanında eskiden intifa sözleşmeleri şimdi ise alternatif dikey entegrasyon yöntemleri vasıtasıyla) alt pazarda da fiyat rekabetini engelleyebiliyor. Dolayısıyla ham petrol fiyatlarındaki veya döviz kurundaki artışları fiyatlarına yansıtan şirketler, aynı çabukluğu fiyatlar düşerken göstermeyebiliyor. Bu durumun devam etmesi ise dağıtımdaki giriş engelleri nedeniyle piyasaya yeni global oyuncuların girememesi ve yerel dağıtıcıların büyüme olanaklarının bulunmamasına dayanıyor. Ayrıca Tüpraş’a verilen cezayı da hatırlamakta fayda var.

Bu piyasa koşulları altında, dağıtıcıların ve bayilerin elde ettiği kar marjını kısıtlayarak tavan fiyat belirlemenin, akaryakıt fiyatlarının kısa bir süre için kontrol altına alınması ve bu sayede yüksek fiyatlara karşı kamu tepkisinin engellenmesi dışında bir olumlu bir etkisi olacağı kuşkulu.

Nedenleri ise şöyle:

  • 2009 yılında herhangi bir çözüm getirmeyen tavan fiyat uygulamasında olduğu gibi, bu sefer de yukarıda bahsedilen yapısal sorunlar hedeflenmiyor. Aksine, tavan fiyatlar dağıtım şirketlerinin ve bayilerin kar marjını kısarak piyasadaki giriş engellerini artırıp yukarıdaki sorunu daha da belirgin hale getirebilir.
  • Yüksek pazar gücü bulunan firmaların fiyatlarını üretim fiyatları artarken kısıtlamak, ileriki dönemlerde hammadde fiyatları ve döviz kuru düşerken, iyi zamanlarda, bunları fiyat düşüşü olarak yansıtmamaya itebilir.
  • Fiyatları açık bir şekilde AB’deki düzeye getirin şeklinde bir düzenleme, zaten oligopolistik olan bir piyasa için riskli.

Sonuç olarak rekabetin yakın zamanda tahsis edilemeyeceği düşünülen üst pazar yerine, daha rekabetçi bir ortamın yaratılabileceği dağıtım kanalında fiyat müdahalesi yapmak doğru bir politika olarak görünmüyor. Bunun yerine, dağıtımda rekabet politikasının rol alması daha mantıklı. Sorunları gören Rekabet Kurumu da son yıllarda bayiler ve dağıtıcılar arasındaki sözleşmelere müdahale etmiş ve bayilerin dağıtıcıya 20-25 yıla kadar çıkabilen bağımlılık süresini azaltarak fiyat rekabeti sağlamaya çalışmıştı. Bu adımların etkisi görülmesine rağmen, halen rekabetçi piyasa koşulları yaratılamamış olması uygun rekabet politikasının önemini daha da artırıyor. Farklı bakış açılarıyla daha çok ilerleme kaydedilebileceğine yönelik fikirler de var. Örneğin Şahin Ardıyok’un sektördeki sorunları irdelediği ve rekabet incelemelerinde tıpkı çimento ve sinema sektörlerinde olduğu gibi dar bir coğrafi pazar tanımı benimsendiğinde, bölgesel yoğunlaşmaların kontrol altına alınabileceğini ve dağıtımdaki giriş engellerinin azalabileceğini belirten yazısı mutlaka okunmalı.

EPDK’nın akaryakıt piyasasının dağıtım aşamasındaki yetki alanı oldukça geniş olmasına rağmen tavan fiyatı seçmesi, regülasyon mantığı açısından bakıldığında da pek anlaşılamıyor. Rekabet Kurumu’nun yayınladığı Akaryakıt Sektör Raporunda, EPDK düzenlemelerindeki bazı hususların giriş engeli yarattığı ve rekabetçi bir fiyatlama yaratmadığı da belirtilmişti (bayilerin yalnızca tek bir distribütörle çalışmasını öngören ve dağıtım lisansının yenilenmesi için minimum satış yükümlülüğü getiren düzenlemelerin dağıtımda giriş engeli yaratıp, şirketleri fiyat rekabetine girmemesine ittiği gibi). Tavsiye edilen daha etkili adımlar varken dar bir perspektifle fiyatların yükselmesini engellemek, dalgalara karşı kumdan set çekmeye benziyor. Kısa vadede benzinde 13 kuruş, motorinde 22 kuruşa varan indirimler beklenmesine rağmen önümüzdeki günlerde nasıl bir durumla karşılaşacağımız ise bir soru işareti. Ezbere tavan fiyat uygulamasının iktisadi politikalarda daha çok yer alması ise farklı bir sorun.

Reklamlar